Leopold Hertzberger
Leopold Hertzberger was een klasgenoot van Margot Frank op het Joods Lyceum.
Persoon
Leopold (Leo) Hertzberger was een zoon van Emanuel (Menno) Hertzberger (1897-1982) en Klara Spanjer (1895-1942).[1] Zijn vader was uitgever, boekhandelaar, antiquaar, medeoprichter en eerste voorzitter van de Nederlandsche Vereeniging van Antiquaren (NVvA),[2] en secretaris van het Joods Historisch Museum van 1930 tot 1942.[3] Menno Hertzberger was geboren in Sneek als zoon van dr. Leopold Hertzberger (1871-1933), een bekende arts, filantroop en bibliofiel. In mei 1923 opende Menno zijn Internationaal Antiquariaat in Amsterdam. Op 23 januari van dat jaar waren hij en Klara Spanjer in Londen getrouwd. Klara was in Groot-Brittannië geboren, maar had de Nederlandse nationaliteit.[4] Op 1 juni 1924 werd hun zoon Leopold geboren.[1] Daarna kregen zij een dochter: Sarah (1926-1942), en nog een zoon: Philip Ivan (1928-1942).[5] Menno en Klara scheidden op 15 augustus 1942.[4]
Alle drie de kinderen van het echtpaar Hertzberger waren leerlingen op het Amsterdams Lyceum, maar omdat het Joodse leerlingen en docenten per 1 september 1941 werd verboden reguliere scholen te bezoeken, moesten zij naar het Joods Lyceum in Amsterdam.[6] Leo kwam in klas 4B2, waar ook Margot Frank in zat,[7] zijn zus Sarah in klas 3L[8] en zijn broer Philip in klas 2L.[9] Uit een beroordeling door zijn leraren, gedateerd 25 februari 1942, blijkt dat hij ronduit slecht presteerde en weinig belangstelling toonde. Op het Amsterdams Lyceum was hij blijven zitten in de eerste klas. Leraar wiskunde Aäron Keesing noteerd: 'Kan absoluut niet mee in de 4e klasse, en zou vermoedelijk in de 3e klasse niet mee kunnen.'[10] Ook zijn zus Sarah kreeg een slechte beoordeling.[11]
Een maand na de scheiding van zijn ouders werden Leo, zijn moeder en zijn jongere zus en broer opgepakt en zij kwamen op 29 september 1942 in Westerbork terecht.[12] De vader van Leo had, volgens zijn kaart in de cartotheek van de Joodse Raad, een Sperre wegens zijn functie als adviseur voor economische vraagstukken en de Arbeitseinzsatz.[13] En, alhoewel geroyeerd als lid van de NVvA, kon hij tot bijna het einde van de oorlog, onder het toeziend oog van een welwillende Verwalter, zijn boekhandel voortzetten zonder ooit een ster te hoeven dragen. Hij hoefde slechts enkele maanden onder te duiken.[14]
Zijn ex-vrouw en drie kinderen werden op 2 oktober 1942 gedeporteerd naar Auschwitz waar Klara, Sarah en Philip direct na aankomst op 5 oktober 1942 werden vermoord.[15] De trein stopte onderweg in Koźle (Duits: Kosel of Cosel), ca. tachtig kilometer voor Auschwitz. Leo en andere jongens en mannen tussen ca. vijftien en vijftig jaar werden daar gedwongen om uit de trein te stappen. Zij werden tewerkgesteld in werkkampen voor Joodse dwangarbeiders in de omgeving, Aussenkommandos van Auschwitz. Leo werd overgebracht naar Schöppinitz,[16] waar hij op 31 oktober 1943 om het leven kwam.[17]
Na de oorlog trouwde de vader van Leo nog drie keer en kreeg hij drie zonen. Bij gelegenheid van zijn 65e verjaardag riep hij de Menno Hertzbergerprijs in het leven. Dit is een Nederlandse prijs die sinds 1963 wordt uitgereikt aan personen die van betekenis zijn op het gebied van de boekgeschiedenis en de beoefening van de bibliografie.[18]
Bron persoonsgegevens.[1] Adressen: Van Breestraat 133, Amsterdam;[19] Bernard Zweerskade 20-II.[1]
Noten
- a, b, c, d Stadsarchief Amsterdam (SAA), Dienst Bevolkingsregister, Archiefkaarten (toegangsnummer 30238): Archiefkaart Leopold Hertzberger.
- ^ SAA, Dienst Bevolkingsregister, Archiefkaarten (toegangsnummer 30238): Archiefkaart Emanuel Hertzberger; Wikipedia: Menno Hertzberger.
- ^ Antiquaar Menno Hertzberger in Baarn overleden, NRC, 1 mei 1982.
- a, b SAA, Dienst Bevolkingsregister, Archiefkaarten (toegangsnummer 30238): Archiefkaarten Emanuel Hertzberger en Klara Spanjer.
- ^ SAA, Dienst Bevolkingsregister, Archiefkaarten (toegangsnummer 30238): Archiefkaarten Sarah Hertzberger en Philip Ivan Hertzberger.
- ^ SAA, 902 Archief van Het Amsterdams Lyceum: 3361 Hertzberger, Leo (01-06-1924); 3362 Hertzberger, Philip (15-09-1928); 3364 Hertzberger, Serah (01-04-1926); Joods Monument: Leopold Hertzberger; Philip Ivan Hertzberger; Sarah Hertzberger.
- ^ NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust en Genocidestudies, Amsterdam, W.S.H. Elte (toegang 181e), inv. nr. 2f: Absentenregister klas 4BII Joods Lyceum, 1 maart – 17 juli 1942; Dienke Hondius, Absent: herinneringen aan het Joods Lyceum Amsterdam, 1941-1943, Amsterdam: Vassallucci, 2001, p. 282.
- ^ Hondius, Absent, p. 280.
- ^ Hondius, Absent, p. 272.
- ^ NIOD, Joodsche Raad voor Amsterdam (toegang 182), Afdeling Onderwijs, Inrichting voor Voortgezet Onderwijs; Beoordelingen en opmerkingen van leraren inzake leerlingen, januari-juni 1942, Leerling Leo Herzberger, IVB2, 25 februari 1942.
- ^ NIOD, Joodsche Raad voor Amsterdam (toegang 182), Afdeling Onderwijs, Inrichting voor Voortgezet Onderwijs; Beoordelingen en opmerkingen van leraren inzake leerlingen, januari-juni 1942, Leerling Serah Herzberger, IIIL, 25 februari 1942.
- ^ Arolsen Archives - International Center on Nazi Perscuction, Bad Arolsen, Joodsche Raad Cartotheek:
DocID: 130305485 (Klara HERTZBERGER SPANJER); DocID: 130305488 (Leopold HERTZBERGER); DocID: 130305495 (Philip VAN HERTZBERGER); DocID: 130305503 (Sarah HERTZBERGER). - ^ Arolsen Archives, Joodsche Raad Cartotheek: DocID: 130305475 (Emanuel HERTZBERGER).
- ^ Hub. Hubben, Lege bladzijde, de Volkskrant, 12 september 1997 (bespreking van P.J. Buijnsters, Het Nederlandse antiquariaat tijdens de Tweede Wereldoorlog, Amsterdam: De Buitenkant, 1997).
- ^ Arolsen Archives, DocID: 5149563; DocID: 5149562; DocID: 5149561; C.P. Gunning, Gedenkboek 1940-1945 van het Amsterdams Lyceum, Uitgeverij Doorgeven, Amsterdam, 1947.
- ^ Joods Monument: Werkkamp Schöppinitz.
- ^ Arolsen Archives, DocID: 5149561.
- ^ Wikipedia: Menno Hertzbergerprijs.
- ^ Joods Amsterdam: Van Breestraat.