Herbert Wilp

Herbert Wilp is geboren in Immendorf bij Koblenz. Hij had een oudere broer Hermann. Zijn moeder Frieda Meyer was een Joodse vrouw uit Neuwied en een groot deel van haar familie bestond uit kermisreizigers.^[1] Frieda trouwde met de naar haar zeggen ‘halfarische’ Adolf Wilp. Ze reisden met een draaimolen langs jaarmarkten en kermissen, en terwijl ze met hun attractie en woonwagen in Immendorf stonden werd Herbert geboren. In de loop van de jaren dertig kregen ze last van chicanes bij het aanvragen van vergunningen en kwamen er tegen Frieda beschuldigingen van buitenechtelijke relaties.^[2]

Nadat haar man bij de Gestapo werd ontboden week ze uit naar Nederland en meldde zich 1 oktober 1937 bij een hulporganisatie in Enschede. Ook haar man kwam daarheen, met een van de kinderen. Het andere bleef bij Frieda’s ouders in Neuwied. In Enschede werd Adolf Wilp opgepakt omdat hij zonder pas over de grens kwam en de Nederlandse autoriteiten zetten hem naar Duitsland uit. Uit navraag in Gronau door bekenden uit Enschede bleek hij daar te worden vastgehouden.^[2] Het Vluchtelingencomité informeerde verder in Duitsland en meende dat er van vervolging van Frieda niets bleek.^[3]

Herbert kwam op 21 december 1938 per trein bij Enschede Nederland binnen.^[4] Hij verbleef achtereenvolgens in de opvang aan de Amsterdamse Zeeburgerdijk, het weeshuis in Gouda en een woning aan de Akerdijk in Badhoevedorp. Daar woonde hij in de periode 1940-41 enige tijd – precieze gegevens ontbreken – bij het van oorsprong Oostenrijkse echtpaar Hofer-Eisler.^[5] Herbert staat op een foto met zijn broer Hermann en met Anne Frank. Hoewel er geen zekerheid is over de locatie is het zeer aannemelijk dat die in Badhoevedorp is gemaakt.^[6]

Op een onbekende datum in 1941 verhuisde hij naar Apeldoorn.^[7] Op het adres waar hij daar was ingeschreven woonde een gezin waarvan verschillende leden werkzaam waren bij de verpleeginstelling het Apeldoornsche Bos. De vrouw des huizes had voor de SDAP in de gemeenteraad gezeten en geijverd voor hulp aan Joodse vluchtelingen.^[8]

Herberts kaart In de Joodse Raad-cartotheek bevat slechts zijn naam, het tijdelijke adres in Apeldoorn en het woord ‘ARISCH’.^[9] Een uitvoerige beschrijving van de wijze waarop de afstamming van Herbert en zijn broer volgens de Duitse wetgeving werd gezien is te vinden op een website over vermoordde kinderen en jongeren uit Koblenz.^[1] Op 23 januari 1942 keerde Herbert van Apeldoorn terug naar Amsterdam. In die stad woonden sinds eind 1938 verschillende familieleden, maar er zijn geen bronnen die tonen dat hij daar verbleef. Na ruim een half jaar bij een kleermakersgezin in de Oosterparkbuurt kwam Herbert 3 augustus 1942 op Singel 129 terecht.^[10] Zowel de Vreemdelingendienst als het bevolkingsregister duidden dat adres aan als ‘Hitler Jeugd Huis’.^[11] De bewoner waar Herbert bij stond ingeschreven overleed in april 43 in kamp Vught. In hoeverre er werkelijke HJ-activiteit rond het adres waren is tot nog toe niet te achterhalen.

Uit gegevens van het stadsarchief in Neuwied blijkt dat Herbert en zijn broer op een niet duidelijk vaststaand moment naar hun ouders in de oude woonplaats Neuwied teruggingen. Vandaar zijn ze gevieren naar Auschwitz gedeporteerd en kwamen daar op 3 maart 1943 aan. Herberts door de Joodsche Raad genoteerde ‘arische’ status gold kennelijk niet meer. De datum van zijn dood is onduidelijk, de ambtelijk vastgestelde datum van 31 december 1945 is evident onjuist.